Waarom eigenlijk?

Open-access-21

‘Waarom eigenlijk?’ Als trainee word je zo ongeveer aangenomen om die vraag nu en dan te stellen. Idealiter zijn je toehoorders daarop met stomheid geslagen en per direct out-of-the-box geparkeerd, om vanuit een fris paradigma zaken die al jaren op een bepaalde manier gaan, op een nieuwe innovatieve manier aan te pakken.

In de praktijk zijn er veel zaken in de universitaire wereld (net als in andere organisaties) die door de jaren heen om bepaalde redenen zo ontstaan zijn, en die nu nog steeds bestaan, ook al gelden de omstandigheden van destijds allang niet meer. Totdat iemand zich afvraagt: ‘waarom eigenlijk?’

Een voorbeeld hiervan is het feit dat wetenschappelijke artikelen geschreven door onderzoekers in ‘journals’ gepubliceerd worden, en universiteiten hier vervolgens abonnee van moeten worden (vaak een flinke soms geld) om het weer terug te mogen lezen. In de praktijk worden deze ‘tijdschriften’ vaak al niet meer in geprinte vorm gelezen. Het downloaden van een PDF’je van het gewenste artikel is voldoende. Waarom dan vasthouden aan dit ouderwetse gebruik?

Benedikt Fecher van het DIW Berlijn legt uit dat het publiceren in journals stamt uit het begin van de 17e eeuw. Daarvoor wisselden wetenschappers kennis uit door het schrijven van brieven naar elkaar of door het publiceren van boeken. Het eerste was wel heel exclusief met slechts één geadresseerde, en het tweede was toen bijzonder duur en te tijdrovend. Rond 1665 werd in Londen door de Royal Society (een clubje met onder anderen Isaac Newton in de gelederen) daarom “Philosophical Transactions of the Royal Society” opgericht, het eerste journal, waarin om de zoveel tijd de nieuwste wetenschappelijke bevindingen uitgewisseld werden. ‘Peer reviewing’ werd ingevoerd als methode om te zorgen dat de kwaliteit in orde bleef, en de boel werd opgeslagen in een bibliotheek. Prima methode, bleek de eeuwen daarop.

In die eeuwen daarna ontstonden namelijk vele peer-reviewed tijdschriften, die weer beheerd werden door verschillende uitgevers, die zorgden voor redactie, print en verspreiding. Een taak waar ze ook vandaag nog flinke sommen geld voor krijgen (sommige journals kosten een universiteitsbibliotheek maar liefst 40 000 euro per jaar) terwijl door het internet een deel van die taak overbodig is geworden: peer reviewing is nog steeds nodig, maar het uitbrengen van deze artikelen in een journal kan sneller en goedkoper. Niet gek dat vele universiteiten en overheden streven naar ‘open acces’, het gratis of tegen kostprijs aanbieden van wetenschappelijke artikelen en data. Hierdoor wordt wetenschappelijke kennis beschikbaar voor beleidsmakers, bedrijven en burgers; zij waren immers de mensen die met hun belasting het onderzoek financierden.

Staatssecretaris Dekker wil in 2024 100% open acces bereikt hebben. Grote uitgeverijen staan logischerwijs niet te springen om een deel van hun inkomsten in te leveren: in november dreigden mislukte onderhandelingen tussen de VSNU en uitgeverij Elsevier ertoe te leiden dat er vanaf 2015 geen toegang meer zou zijn voor wetenschappers tot door Elsevier beheerde artikelen. Dit werd op de valreep nog opgelost door het contract met een jaar te verlengen.

Zo begint de hele zaak een beetje te lijken op het ontstaan van ons QWERTY-toetsenbord, aldus Fecher. Dit ontstond destijds zodat de typmachine-hamertjes niet in de knoop zouden raken door veelgebruikte letters uit elkaar te houden. Inmiddels is dit overbodig, maar de lettervolgorde blijft. Omdat we het gewend zijn. En probeer het dan nog maar eens te veranderen.

Wat mij betreft mag QWERTY-blijven, anders moet ik weer op typcursus. Maar dat open acces lijkt me toch het proberen waard.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s